Etteilla en de vroege boeken over tarotcartomantie

In een objectbeschrijving van het British Museum staat een deck van 78 kaarten voor cartomantie, bewaard met een instructieboekje. De verkoopnaam Grand Etteilla verwijst naar een figuur uit de achttiende eeuw. Het fysieke exemplaar wordt echter rond 1872–1890 gedateerd. Een naam op de doos, het leven van een auteur en de datum van een uitgave zijn verschillende dingen.

Etteilla was de beroepsnaam van Jean-Baptiste Alliette. Het British Museum noemt hem een Franse verspreider van tarotwaarzeggerij en legt uit dat zijn pseudoniem zijn achternaam achterstevoren spelt. Het Victoria and Albert Museum plaatst hem in de geschiedenis van de cartomantie aan het eind van de achttiende eeuw, eerst met gewone speelkaarten en daarna met tarot.

Cartomantie vóór het deck dat zijn naam draagt

Kaarten lezen voor waarzeggerij begon niet met één tarotboek. Volgens het V&A presenteerde Etteilla zichzelf als leermeester in cartomantie met een gewoon deck van 52 kaarten en maakte hij in de jaren 1770 kaarten die uitdrukkelijk voor deze praktijk waren bedoeld. Later nam hij tarot op in zijn werk, in een tijd waarin ook esoterische verhalen over een vermeende Egyptische oorsprong van het spel circuleerden.

Die volgorde heeft een belangrijke consequentie. Je moet je niet voorstellen dat iemand een Italiaans deck uit de vijftiende eeuw oppakte en daarin een ongeschonden oude handleiding voor waarzegkundige betekenissen vond. De moderne cartomantie ontwikkelde nieuwe verbanden, instructies en producten. Het is een geschiedenis van schrijvers en uitgevers, niet simpelweg de ontdekking van een bewezen geheime code.

Wat bewijst een museumdeck?

Het voorwerp 1904,0511.49.1-78 in het British Museum bevat 78 kaarten en een instructieboekje. De fiche beschrijft troeven met figuren die afwijken van gebruikelijke voorstellingen en kleuren die fantasierijk zijn uitgewerkt. Ook noemt ze techniek, afmetingen, uitgever en een benaderde datum na Etteilla's leven.

Het voorwerp toont dat een cartomantische traditie rond zijn naam werd uitgegeven, verspreid en van gedrukte regels voorzien. Het bewijst niet dat Alliette dit exemplaar zelf tekende of dat elke kaart gelijk is aan de kaarten die hij tijdens zijn leven gebruikte. Een latere uitgave kan eerdere onderdelen bewaren, aanpassen of mengen. Om te weten hoeveel veranderde, moet je gedateerde edities vergelijken.

Het museum bezit ook een drukwerk met de titel Cartonomancie, ou l'art de tirer les cartes, verbonden aan zijn uitgeverskring. De catalogus helpt onderzoeken hoe de praktijk werd aangeprezen, maar een promotioneel drukwerk is geen telling van al zijn lezers.

Waarom is zijn methode belangrijk voor lezers van nu?

Etteilla laat een basisprincipe zien: een leesmethode wordt gemaakt. Volgorde, namen, afbeeldingen en instructies kunnen samen één systeem vormen. Lees je een gids over een Etteilla-deck terwijl je Marseille of Rider-Waite-Smith in handen hebt, dan kan blijken dat de afbeeldingen niet overeenkomen. Dat los je niet op door een kaart ‘authentieker’ te noemen; je moet vaststellen over welke uitgave het boek gaat.

Bekijk vóór de aankoop van een gids drie gegevens: de precieze naam van het deck, de datum van die uitgave en een voorbeeldkaart. Herhaal de controle met een troef en een cijferkaart. Beweert de auteur een historische afstamming, vraag dan voor elke sprong naar een gedateerd voorwerp of document, zeker bij de Egyptische oorsprongsgedachte.

Etteilla omvat niet de hele cartomantie en vertegenwoordigt niet alle huidige tarotlezingen. Hij is belangrijk omdat zijn verhaal laat zien hoe kaarten een andere functie kunnen krijgen wanneer nieuwe regels en beelden worden gepubliceerd. Voor de bredere tijdlijn lees je wanneer tarotcartomantie begon en de Egyptische oorsprong als idee.

Een toeschrijving lezen zonder eeuwen over te slaan

Een exemplaar met de naam ‘Grand Etteilla’ kan van na Jean-Baptiste Alliettes leven zijn. Het British Museum dateert zijn deck van 78 kaarten aan het eind van de negentiende eeuw, terwijl Etteilla zelf in de achttiende eeuw leefde. Dat tijdsverschil maakt het voorwerp niet ongeldig; het toont hoe lang een uitgeeftraditie kon voortbestaan. Om te achterhalen welk deel van een regel van Etteilla komt en welk deel van een latere drukker, moet je gedateerde bronnen uit elke fase vergelijken.

Op de voorkant van een deck kunnen minstens vier rollen meespelen: maker van een methode, ontwerper van de tekeningen, drukker en verkoper van een uitgave. Soms verenigt één persoon meerdere rollen; soms is de grootste naam een geërfd merk. De museumfiche onderscheidt uitgever, techniek, datum van het exemplaar en opmerkingen over de staat. Alleen de titel overnemen wist juist de gegevens uit die je voor een toeschrijving nodig hebt.

Deze zorgvuldigheid helpt vooral als een boek zegt ‘de oorspronkelijke methode’ te bieden. ‘Oorspronkelijk’ kan slaan op de eerste tekst van de auteur, een getrouwe latere uitgave, een reconstructie van betekenissen of alleen een verkoopbelofte. Vraag naar datum en bron waarop het boek is gebaseerd. Een moderne reproductie kan een historisch systeem nauwkeurig uitleggen, maar moet duidelijk maken wat zij reconstrueert en wat zij actualiseert.

Een oefening met drie kaarten

Kies een troef, een cijferkaart en een hofkaart uit een goed geïdentificeerde Etteilla-uitgave. Vergelijk hun namen en motieven met kaarten op vergelijkbare plaatsen in je gebruikelijke deck. Noteer drie niveaus: overeenkomst in de opbouw, gelijkenis van het beeld en interpretatieregel uit de gids. Leid het derde niet af uit de eerste twee. Twee decks kunnen een kleur delen en toch andere leesinstructies geven.

Bekijk daarna, als dat op rechtmatige wijze toegankelijk is, het boekje bij een uitgave. Beschrijft het hoe je kaarten schudt, ordent of neerlegt? Maakt het onderscheid tussen rechtop en omgekeerd? Verbindt het kaarten onderling? Zulke details maken een methode overdraagbaar. Een woordenlijst naast 78 afbeeldingen is maar een deel van de praktijk. Door de tastbaarheid van het boekje te bekijken, zie je dat cartomantie via concrete publicaties werd doorgegeven en niet als een boodschap zonder auteur.

Je hoeft Etteilla niet als hedendaagse autoriteit te kiezen. Zijn historische bijdrage toont hoe tarot in een andere culturele omgeving terechtkwam: decks ontworpen voor lezingen, instructies, opeenvolgende uitgaven en een naam die de auteur overleefde. Met die geschiedenis in gedachten kun je bij een huidige gids dezelfde kritische vraag stellen: welk voorwerp beschrijft dit boek eigenlijk?

Geraadpleegde bronnen

Biografische fiche van Etteilla en deck met boekje, 1904,0511.49.1-78, British Museum. Geraadpleegd op 26-09-2026.
‘A history of tarot cards’, Victoria and Albert Museum. Geraadpleegd op 26-09-2026.